Wysoki cholesterol: czym jest, jakie są jego przyczyny i jak go skutecznie obniżyć?

Temat cholesterolu nie jest prosty – z jednej strony to związek niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu, z drugiej jego wysokie stężenie może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Na szczęście nieprawidłowe wyniki badań nie oznaczają od razu konieczności wprowadzania leków na receptę. Istnieją naturalne sposoby walki z hipercholesterolemią – zdrowa dieta, regularny ruch i produkty, które wspierają zdrowie serca. Jak obniżyć cholesterol?

Co to jest cholesterol i jakie pełni funkcje?

Cholesterol to substancja tłuszczowa należąca do tzw. lipidów steroidowych, która naturalnie występuje we wszystkich komórkach organizmu człowieka. Choć często kojarzy się wyłącznie negatywnie, w rzeczywistości jest niezbędny do przebiegu wielu procesów zachodzących w naszym ciele.

Zdecydowana większość cholesterolu (ok. 70–80%) jest produkowana w organizmie, głównie w wątrobie, a pozostałą część dostarczamy z zewnątrz wraz z pożywieniem. Ponieważ związek ten nie rozpuszcza się w wodzie ani we krwi, musi być transportowany w postaci specjalnych kompleksów białkowo-tłuszczowych, tzw. lipoprotein.

Sama obecność cholesterolu jest więc zjawiskiem pożądanym – uczestniczy on m.in. w produkcji niektórych hormonów, witaminy D czy kwasów żółciowych, wchodzi też w skład błon komórkowych oraz wpływa na prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego czy odpornościowego. Problemem jest jednak jego nadmiar, zwłaszcza długotrwały. Taki stan odgrywa rolę w patogenezie wybranych schorzeń, takich jak miażdżyca, zawał serca czy choroby nerek.

„Zły” cholesterol (LDL), „dobry” cholesterol (HDL) i trójglicerydy – jakie są różnice?

W badaniach laboratoryjnych oznacza się kilka frakcji cholesterolu, które pełnią odmienne role w organizmie i mają różny wpływ na zdrowie. Wyróżniamy:

• LDL (ang. low-density lipoprotein) – to lipoproteina o niskiej gęstości, która przenosi cholesterol z wątroby do tkanek organizmu. Nadmiar LDL sprzyja odkładaniu się blaszek miażdżycowych w ścianach naczyń krwionośnych, co prowadzi do ich zwężenia i stwardnienia,
• HDL (ang. high-density lipoprotein) – lipoproteina o dużej gęstości określana jako „dobry” cholesterol. Działa ochronnie, ponieważ usuwa jego nadmiar z krwi i transportuje go z powrotem do wątroby, gdzie jest przetwarzany lub eliminowany z organizmu,
• trójglicerydy – to inny rodzaj tłuszczów krążących we krwi. Choć nie są cholesterolem, ich wysoki poziom istotnie zwiększa ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego, zwłaszcza w połączeniu z wysokim LDL i niskim HDL. Z tego powodu ocena zaburzeń lipidowych i ryzyka rozwoju związanych z nimi schorzeń zawsze powinna opierać się na całym profilu lipidowym, a nie wyłącznie na poziomie złego cholesterolu we krwi.

Rola cholesterolu w organizmie

Cholesterol jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Pełni w nim wiele kluczowych funkcji biologicznych i nie stanowi zagrożenia, jeśli jego stężenie mieści się w fizjologicznych granicach. Cholesterol bierze udział m.in. w:

• budowie błon komórkowych – odpowiada za ich stabilność, elastyczność i przepuszczalność. Dzięki niemu komórki mogą prawidłowo reagować na bodźce i utrzymywać odpowiednie warunki w swoim wnętrzu,
• produkcji hormonów steroidowych – cholesterol jest prekursorem m.in. kortyzolu, estrogenów, progesteronu czy testosteronu, czyli hormonów regulujących różne procesy biologiczne, np. metabolizm, ciśnienie krwi, gospodarkę wodno-elektrolitową czy funkcje rozrodcze,
• syntezie witaminy D – pochodna cholesterolu (7-dehydrocholesterol) jest prekursorem witaminy D, do której przekształca się pod wpływem promieniowania słonecznego,
• produkcji kwasów żółciowych – uczestniczą one w procesach trawiennych zachodzących w jelitach. Są niezbędne do trawienia i wchłaniania tłuszczów oraz rozpuszczalnych w nich witamin (A, D, E, K),
• funkcjonowaniu układu nerwowego – cholesterol to ważny składnik osłonek mielinowych otaczających neurony, które odpowiadają za szybkie przewodzenie impulsów nerwowych.

Cholesterol – jakie są normy i jak interpretować wyniki badań?

Oznaczenie poziomu cholesterolu we krwi zawsze należy interpretować indywidualnie. Ważnymi czynnikami wpływającymi na analizę wyników badań są m.in. wiek, płeć, tryb życia oraz ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia. Laboratoria mogą podać stężenia cholesterolu w dwóch jednostkach:

• mg/dL (miligram na decylitr),
• mmol/L (milimol na litr).

Cholesterol całkowity – norma

Cholesterol całkowity to suma wszystkich frakcji cholesterolu (dobrego i złego) we krwi. Polskie wytyczne wskazują, że u osób zdrowych już wartości powyżej 190 mg/dL (5 mmol/L) mogą wymagać dalszej diagnostyki i modyfikacji stylu życia.

Cholesterol LDL – norma. Kiedy jest podwyższony?

To właśnie podwyższony poziom złego cholesterolu LDL jest głównym problemem zaburzeń lipidowych. Niskie wartości LDL są pożądane przede wszystkim dlatego, że każde obniżenie jego poziomu o 1 mmol/L zmniejsza ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych (takich jak zawał serca czy udar mózgu) nawet o ok. 20%.

Poniższa tabelka przedstawia normy cholesterolu LDL w zależności od ryzyka chorób układu krążenia.

Cholesterol HDL – kiedy jest za niski?

W przypadku poziomu dobrego cholesterolu HDL sytuacja jest odwrotna – nie istnieją jego górne granice, za to może być zbyt mały. Frakcja o dużej gęstości pełni funkcje ochronne, więc niski poziom HDL wiąże się z wyższym ryzykiem wystąpienia chorób serca, które rośnie nawet wtedy, gdy stężenie cholesterolu całkowitego mieści się w granicach normy.

Za odpowiednie stężenie HDL uznaje się wartości równe lub wyższe 60 mg/dL. Z kolei za niski cholesterol HDL występuje, jeśli u mężczyzn nie przekracza 40 mg/dL, a u kobiet 50 mg/dL. Jednak jego poziomu nie podnosi się farmakologicznie, a głównie poprzez aktywny tryb życia, np. regularną aktywność fizyczną, redukcję masy ciała czy rzucenie palenia.

Cholesterol nie-HDL – co to jest i jaka jest norma?

W wynikach badań profilu lipidowego nie znajdziemy frakcji nie-HDL. Cholesterol określany w ten sposób możemy jednak łatwo obliczyć, odejmując wartość HDL od jego całkowitego stężenia. W praktyce parametr ten obejmuje wszystkie frakcje lipidów, które mogą odkładać się w ścianach naczyń krwionośnych – zarówno najbardziej znany LDL, jak i te mniej popularne, takie jak VLDL, IDL czy lipoproteina (a).

Wskaźnik nie-HDL jest szczególnie przydatny w ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego, zwłaszcza u osób z podwyższonymi trójglicerydami czy zaburzeniami metabolicznymi, np. cukrzycą. W takich przypadkach lepiej odzwierciedla całkowite obciążenie organizmu złym cholesterolem niż sam LDL. Za docelowe wartości dla nie-HDL uznaje się stężenia o ok. 30 mg/dL wyższe niż pożądany poziom cholesterolu LDL, czyli również są zależne od ryzyka chorób serca i naczyń.

Jak i kiedy badać poziom cholesterolu?

Poziom cholesterolu ocenia się na podstawie badania krwi zwanego lipidogramem. Jest to podstawowe badanie laboratoryjne, które pozwala wykryć zaburzenia lipidowe jeszcze zanim pojawią się objawy wywołanych przez nie schorzeń. Zaleca się wykonać je na czczo, czyli ok. 9-12 godzin po ostatnim posiłku. Dzień wcześniej warto unikać alkoholu, tłustych posiłków i intensywnego wysiłku fizycznego, które mogłyby zaburzyć wyniki.

Zdrowe osoby dorosłe powinny wykonywać badanie poziomu cholesterolu co 5 lat. Wraz z wiekiem zaleca się częstsze kontrole, co 1-2 lata. Osoby cierpiące na schorzenia przewlekłe oraz z już podwyższonym cholesterolem powinny sprawdzać jego stężenie raz w roku, a czasem nawet częściej – jeśli lekarz prowadzący wyda takie zalecenie.

Wysoki cholesterol – objawy, przyczyny i zagrożenia

Przez wiele lat podwyższony poziom cholesterolu we krwi może nie wywoływać żadnych symptomów. Dlatego to tak niebezpieczne zjawisko – podnosi ryzyko wielu chorób, jednak trudno zauważyć go bez wykonania odpowiednich badań. Istnieje sporo czynników potencjalnie odpowiedzialnych za wysoki cholesterol. Przyczyny mogą być zarówno zależne od naszych codziennych wyborów, jak i związane z różnymi chorobami.

Co podnosi cholesterol? Główne przyczyny

U podłoża podwyższonego poziomu cholesterolu, czyli hipercholesterolemii, najczęściej leży kilka przyczyn. Problem ten rozwija się w wyniku współwystępowania czynników związanych z trybem życia, chorób towarzyszących, a czasem także predyspozycji genetycznych. Przykładem jest tu hipercholesterolemia rodzinna, czyli choroba dziedziczna, w której wątroba nie potrafi skutecznie usuwać LDL z krwi. To prowadzi do jego bardzo wysokich wartości już od młodego wieku – często powyżej 300 mg/dL.

Jednak w większości przypadków głównym czynnikiem odpowiedzialnym za zbyt wysoki poziom cholesterolu jest niezdrowa dieta, bogata w tłuszcze nasycone. Zwiększają one produkcję cholesterolu LDL w wątrobie i osłabiają mechanizmy odpowiedzialne za jego usuwanie z krwi. Przez to krąży on dłużej w krwiobiegu i łatwiej odkłada się w ścianach naczyń krwionośnych.

Nie bez znaczenia jest także brak aktywności fizycznej – może prowadzić do nadwagi i otyłości, które same w sobie zaburzają metabolizm cholesterolu i lipidów. Ponadto wiąże się z podwyższonym poziomem trójglicerydów oraz niskim HDL, przez co nie pełni on funkcji ochronnych.

Czasami wysoki cholesterol pojawia się w następstwie chorób przewlekłych, które zaburzają gospodarkę lipidową organizmu, takich jak:

• zespół policystycznych jajników,
• insulinooporność,
• cukrzyca typu 2,
• niedoczynność tarczycy,
• choroby nerek.

Czym grozi wysoki cholesterol?

Długotrwała hiperlipidemia prowadzi do rozwoju miażdżycy, czyli przewlekłego procesu zapalnego w ścianach tętnic. Dotyczy do zwłaszcza cholesterolu LDL – podwyższony powoduje przenikanie jego cząsteczek do śródbłonka naczyń, gdzie ulegają utlenieniu i inicjują reakcję zapalną.

W ten sposób powstają blaszki miażdżycowe, które z czasem zwężają światło tętnic i ograniczają przepływ krwi, a tym samym utrudniają dopływ tlenu do narządów. Jeśli blaszka pęknie, w jej miejscu może powstać zakrzep, który całkowicie zamknie naczynie.

Podwyższony cholesterol negatywnie wpływa na zdrowie serca i układu krążenia, ponieważ zwiększa ryzyko wielu chorób kardiologicznych i naczyniowych:

• choroby wieńcowej – dochodzi do zwężenia tętnic dotleniających mięsień sercowy,
• zawału serca – pęknięcie blaszki i zakrzep całkowicie blokują tętnicę wieńcową,
• udaru mózgu – rozwija się, jeśli blokada występuje w naczyniach dotleniających określony obszar mózgu,
• schorzeń tętnic obwodowych – ich zwężenie upośledza przepływ krwi i powoduje niedotlenienie tkanek,
• nadciśnienia tętniczego – naczynia stawiają większy opór przepływowi krwi.

Ponadto, zwłaszcza w przypadku hipercholesterolemii rodzinnej, mogą pojawić się objawy wysokiego cholesterolu. Charakterystyczne są jego żółtawe złogi pod skórą w obrębie ścięgien, powiek czy palców rąk. Czasem uwidacznia się także tzw. rąbek rogówkowy, czyli jasna obwódka wokół rogówki oka.

Co jeść, aby obniżyć cholesterol?

Dieta na obniżenie cholesterolu to pierwszy krok na drodze do regulacji jego poziomu w organizmie. Celem modyfikacji jadłospisu jest zmniejszenie jego wchłaniania z jelit, ograniczenie produkcji w wątrobie i ułatwienie eliminacji z organizmu. Najlepsze efekty wydaje się przynosić dieta śródziemnomorska, bogata w:

• warzywa i owoce – zawierają błonnik pokarmowy, który wiąże cholesterol w jelitach i tym samym zmniejsza jego wchłanianie, a także wiele prozdrowotnych substancji, takich jak witaminy, antyoksydanty czy fitosterole,
• zdrowe źródła tłuszczów, np. oliwa z oliwek, olej lniany, awokado, orzechy włoskie – dostarczają do organizmu wielonienasycone kwasy tłuszczowe, których spożycie poprawia stosunek cholesterolu LDL do HDL,
• ryby – to bogate źródło kwasów tłuszczowych omega-3 o właściwościach przeciwzapalnych oraz obniżających poziom trójglicerydów,
• produkty pełnoziarniste, np. płatki owsiane, kasze, ciemne pieczywo – zawierają duże ilości błonnika i pomagają ustabilizować gospodarkę węglowodanową i lipidową,
• roślinne źródła białka, np. rośliny strączkowe – w przeciwieństwie do białka zwierzęcego nie podnoszą cholesterolu,
• chude mięso, np. drób – jest zdrowszą alternatywą dla czerwonego mięsa.

Jakich produktów unikać przy wysokim poziomie cholesterolu?

W diecie na wysoki cholesterol konieczne jest ograniczenie spożycia produktów, które podnoszą LDL i nasilają stan zapalny. Należą do nich przede wszystkim tłuszcze nasycone, obecne w tłustym nabiale i mięsie, a także maśle czy smalcu.

Szczególnie szkodliwe są tłuszcze trans zawarte w żywności wysokoprzetworzonej – fast foodach, słodyczach czy słonych przekąskach. Ich regularne spożywanie nie tylko podnosi LDL, ale jednocześnie obniża HDL, przez co jest wyjątkowo niebezpieczne dla zdrowia serca.

Również duże ilości cukru są niewskazane w diecie na cholesterol, ponieważ sprzyjają wzrostowi trójglicerydów i rozwojowi zaburzeń metabolicznych. Ograniczenie niezdrowych produktów może być odpowiedzią na pytanie, jak obniżyć cholesterol bez leków.

Czy ćwiczenia fizyczne mogą pomóc w obniżeniu poziomu cholesterolu?

Regularna aktywność fizyczna może pomóc w obniżeniu poziomu cholesterolu. Badania wykazują, że regularne ćwiczenia fizyczne mogą zwiększyć poziom dobrego cholesterolu HDL oraz zmniejszyć poziom złego cholesterolu LDL i trójglicerydów.

Podczas ćwiczeń fizycznych organizm produkuje enzymy, które pomagają w rozkładaniu tłuszczów, w tym cholesterolu. Ponadto ćwiczenia fizyczne mogą pomóc w utracie wagi lub utrzymaniu jej prawidłowego poziomu. Ćwiczenia fizyczne mogą również wpłynąć na obniżenie poziomu trójglicerydów — innego rodzaju tłuszczów we krwi. Ich wysoki poziom wraz z wysokim cholesterolem LDL (czyli jego złą odmianą) jest czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Badania wykazały, że ćwiczenia fizyczne o umiarkowanej intensywności, takie jak chodzenie, jazda na rowerze lub pływanie, mogą obniżyć poziom LDL i trójglicerydów oraz zwiększyć poziom HDL (czyli dobrego cholesterolu).

Jednym z mechanizmów, za pomocą którego ćwiczenia fizyczne wpływają na poziom cholesterolu, jest zwiększenie liczby receptorów LDL na powierzchni komórek wątroby. To pozwala wątrobie skuteczniej usuwać LDL z krwi.

Zalecane jest wykonywanie przez przynajmniej 30 minut ćwiczeń fizycznych o umiarkowanej intensywności przez większość dni tygodnia. Zanim jednak rozpoczniemy program ćwiczeń, zawsze należy skonsultować się z lekarzem, aby sprawdzić, czy regularny wysiłek fizyczny jest bezpieczny dla naszego zdrowia.

Warto zwrócić uwagę, że nie należy polegać tylko na aktywności fizycznej jako jedynym środku w obniżeniu poziomu cholesterolu. Zbyt wysoki poziom cholesterolu powinien zostać skonsultowany z lekarzem w celu ustalenia planu leczenia, który może obejmować również zmiany stylu życia, takie jak zmiana diety, zaprzestanie palenia i stosowanie leków.

Jak naturalnie obniżyć cholesterol? Zioła i domowe sposoby

Czy można obniżyć cholesterol domowymi sposobami? W wielu przypadkach tak, ale podstawą zawsze powinien być zdrowy styl życia – odpowiednia dieta, aktywność fizyczna czy redukcja stresu. Naturalne metody mogą stanowić jego uzupełnienie, zwłaszcza w przypadku łagodnej hipercholesterolemii. Przykładowe zioła na cholesterol to:

• karczoch zwyczajny – obecne w nim związki (cynaryna, luteolina) hamują syntezę cholesterolu w wątrobie i ułatwiają jego usuwanie z organizmu,
• czosnek – zawiera substancje siarkowe (np. allicynę), które działają antyoksydacyjnie i regulują metabolizm lipidów,
• siemię lniane – to dobre źródło błonnika oraz lignanów, które mogą wpływać na gospodarkę lipidową,
• fermentowany czerwony ryż – zawiera monakolinę K, która działa tak samo, jak lek z grupy statyn – lowastatyna, czyli ogranicza produkcję cholesterolu w wątrobie. Jednak może też wywołać podobne skutki uboczne, dlatego warto zachować ostrożność podczas jej stosowania,
• zielona herbata – obecne w niej katechiny o działaniu przeciwutleniającym hamują wchłanianie cholesterolu w jelitach i ograniczają jego utlenianie, więc przyczyniają się do spowolnienia rozwoju miażdżycy.

Oprócz tego dużą rolę w diecie na obniżenie cholesterolu odgrywają kwasy tłuszczowe omega-3 i sterole roślinne. Te pierwsze możemy uzupełnić poprzez suplementację, jeśli w naszej diecie brakuje ryb. Działanie przeciwzapalne kwasów omega-3 stabilizuje blaszki miażdżycowe i zmniejsza ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych.

Z kolei sterole roślinne to naturalne związki o budowie podobnej do cholesterolu. Konkurują z nim o wchłanianie w jelitach i tym samym zmniejszają jego przyswajanie. Są obecne w wielu produktach wzbogacanych, np. margarynach czy jogurtach.

Leczenie farmakologiczne – kiedy dieta i styl życia to za mało?

Jeśli stosowanie zdrowej diety, regularna aktywność fizyczna czy suplementacja nie wystarczają do osiągnięcia docelowych wartości LDL – cholesterol nie spada mimo kilku miesięcy starań – najprawdopodobniej przyczyny zaburzeń są bardziej złożone. W takiej sytuacji lekarz może zdecydować o konieczności włączenia preparatów na receptę. Najczęściej stosuje się:

• statyny – to leki pierwszego wyboru, które hamują syntezę cholesterolu w wątrobie i stabilizują blaszki miażdżycowe,
• fibraty – stosowane najczęściej u pacjentów z podwyższonym poziomem trójglicerydów,
• ezetymib – zmniejsza wchłanianie cholesterolu w jelitach.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o cholesterol

Jak szybko obniżyć cholesterol?

Niestety obniżanie cholesterolu to proces, który wymaga czasu i systematyczności – zarówno domowe sposoby, jak i leki na receptę muszą być regularnie stosowane przez kilka tygodni (a czasem miesięcy), by osiągnąć zamierzone rezultaty.

Czy cholesterol z jajek szkodzi?

U większości zdrowych osób umiarkowane spożycie jajek nie wpływa drastycznie na poziom cholesterolu, jednak pacjenci z grup wysokiego ryzyka powinni skonsultować ich ilość w diecie z lekarzem.

Jak obniżyć „zły” cholesterol (LDL), a podnieść „dobry” (HDL)?

Obniżeniu cholesterolu LDL sprzyja zdrowa dieta: ograniczenie nasyconych kwasów tłuszczowych i tłuszczów trans, spożywanie błonnika pokarmowego oraz stosowanie steroli roślinnych. Stężenie HDL można podnieść poprzez regularną aktywność fizyczną, redukcję nadmiernej masy ciała oraz zaprzestanie palenia tytoniu.

Czy dieta roślinna wystarczy, by obniżyć cholesterol?

U wielu osób odpowiednia dieta roślinna i aktywność fizyczna mogą skutecznie zredukować podwyższony poziom cholesterolu. Jednak czasami zmiany w stylu życia nie wystarczą i trzeba uzupełnić je o leczenie farmakologiczne.

Czy istnieją skuteczne domowe sposoby na obniżenie cholesterolu?

Tak, należą do nich np. spożywanie żywności wzbogaconej w sterole roślinne, dieta bogata w produkty obniżające cholesterol, np. czosnek, siemię lniane czy zieloną herbatę, a także regularna aktywność fizyczna.

Kiedy trzeba stosować leki na cholesterol?

Jeśli modyfikacje diety i stylu życia nie przynoszą efektów, konieczne może być wprowadzenie farmakoterapii. Lekarz podejmuje taką decyzję indywidualnie, oceniając stan zdrowia pacjenta i jego ogólne ryzyko sercowo-naczyniowe pacjenta.

Bibliografia:

1. M. Stalmirska, Cholesterol całkowity – co to jest? Badanie, wyniki, normy i interpretacja, https://gemini.pl/poradnik/artykul/cholesterol-calkowity-co-to-jest-badanie-wyniki-normy-i-interpretacja/
2. K. Wieczorek-Szukała, Jak obniżyć poziom cholesterolu całkowitego?, https://www.aptelia.pl/czytelnia/a140-Jak_obnizyc_poziom_cholesterolu_calkowitego
3. Arent-Piotrowska, K. (2018). Hipercholesterolemia–zmora dzisiejszych czasów. Co zrobić, by zapobiec jej konsekwencjom w świetle aktualnych zaleceń kardiologicznych. Problemy Higieny i Epidemiologii, 99(2): 108-113.
4. https://my.clevelandclinic.org/health/articles/11918-cholesterol-high-cholesterol-diseases [dostęp 29.12.2025].
5. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-cholesterol/symptoms-causes/syc-20350800 [dostęp 29.12.2025].
6. https://www.nccih.nih.gov/health/providers/digest/high-cholesterol-and-natural-products-science [dostęp 29.12.2025].
7. Andruszkiewicz, K., Śliwińska, A., & Małgorzewicz, S. (2014). Model żywienia osób z pierwotną hipercholesterolemią rodzinną. Forum Medycyny Rodzinnej 8(3): 127-134.