Żylaki na nogach – jakie są przyczyny, objawy i metody leczenia żylaków kończyn dolnych?

Czy wiesz, że żylaki kończyn dolnych diagnozowane są u nawet 25% dorosłych Polaków. Niestety, niewydolność żylna tego rodzaju częściej pojawia się u kobiet, aniżeli u mężczyzn. Żylaki na nogach nie tylko wyglądają nieestetycznie i znacznie obniżają atrakcyjność zewnętrzną, ale są również schorzeniem, które prowadzi do poważnych problemów zdrowotnych, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci. Dlaczego powstają żylaki, jakie są czynniki ryzyka i jak należy je skutecznie leczyć? Odpowiedź znajdziesz w poniższym tekście.

Czym są żylaki kończyn dolnych i jak powstają?

Żylaki na nogach to rozszerzone naczynia krwionośne o krętym przebiegu. Najczęściej tego rodzaju dysfunkcja układu żylnego dotyczy żył powierzchniowych, znacznie rzadziej pojawiają się żylaki żył głębokich.

Żylaki powstają w wyniku rozciągania i wydłużania żył, co skutkuje ich krętym charakterem. Sam proces ich powstawania jest prosty. Kiedy zastawki żylne funkcjonują nieprawidłowo krew cofa się z żył głębokich do tych powierzchniowych, zwiększając przy tym krążenie krwi. Żyły nie są przyzwyczajone do większego ciśnienia przepływu, przez co ulegają rozszerzeniu. Właśnie tak powstają żylaki kończyn dolnych, widoczne z reguły u osób po 40. roku życia.

Skąd się biorą żylaki na nogach? Przyczyny i czynniki ryzyka

Patogeneza rozwoju żylaków nóg to cała kaskada zjawisk spowodowanych przez przewlekłą niewydolność żylną. Początkowo mogą nie wywoływać one żadnych objawów, jednak z czasem powodują widoczne i odczuwalne zmiany. U podstaw tej choroby leży nadciśnienie żylne, czyli przewlekle podwyższone ciśnienie krwi w obrębie tych naczyń krwionośnych.

Uwarunkowania genetyczne i płeć

Predyspozycje genetyczne mają ogromne znaczenie w rozwoju żylaków na nogach. Ryzyko zachorowania wynosi około 40%, jeśli choroba występowała u jednego z rodziców, oraz nawet 90%, gdy problem dotyczył obojga. Dziedziczeniu podlega m.in. kondycja tkanki łącznej oraz budowa zastawek żylnych.

Ponadto przewlekła choroba żylna znacznie częściej dotyka płeć żeńską. Jej objawy występują u ok. 40-60% kobiet i 15-30% mężczyzn. Ta dysproporcja wynika głównie z działania hormonów żeńskich (estrogenów i progesteronu), które zmniejszają napięcie ścian żył. Dodatkowymi czynnikami ryzyka u kobiet są:

• ciąże – każda kolejna istotnie zwiększa obciążenie układu żylnego,
• stosowanie antykoncepcji hormonalnej,
• menopauza,
• hormonalna terapia zastępcza.

Jaki wpływ na tworzenie się żylaków ma styl życia?

W patofizjologii rozwoju żylaków na nogach ogromną rolę odgrywa styl życia. Współczesne nawyki sprzyjają zwiększeniu ciśnienia żylnego, zastojowi krwi w kończynach dolnych oraz osłabieniu naturalnych mechanizmów jej odpływu, takich jak praca pompy mięśniowej łydek i prawidłowa funkcja zastawek żylnych. Dodatkowo nasilają przewlekły stan zapalny i zaburzenia mikrokrążenia, które mogą przyspieszać rozwój przewlekłej niewydolności żylnej. Do potencjalnych przyczyn powstawania żylaków należą:

• długotrwałe siedzenie lub stanie,
• niska aktywność fizyczna,
• otyłość,
• niewygodny ubiór, np. szpilki, niedopasowane buty, uciskające skarpetki,
• palenie tytoniu,
• przewlekłe zaparcia,
• wysoka temperatura, np. sauna, gorące kąpiele, długie i częste opalanie.

Żylaki w młodym wieku – dlaczego osoby przed 30. rokiem życia są narażone?

Żylaki nóg coraz częściej występują u osób młodych. Choć zapadalność na niewydolność żylną przed 40. rokiem życia nadal jest niska (około 1 przypadek na 10 000), w ostatnich latach obserwuje się jej wzrost. Zjawisko to otrzymało odrębną nazwę – e-zakrzepica, ponieważ wynika z wielogodzinnego unieruchomienia przed komputerem, zarówno w pracy, jak i w czasie wolnym. Brak ruchu i siedzący tryb życia sprzyjają zastojowi krążenia żylnego, które prowadzi do przewlekłej niewydolności. U części młodych pacjentów przyczyną są również predyspozycje genetyczne, np. wrodzone trombofilie. To zaburzenia krzepnięcia krwi, które mogą prowadzić do zakrzepicy i wtórnych zmian żylnych.

Objawy żylaków nóg – jak rozpoznać pierwsze sygnały?

Objawy przewlekłej niewydolności żylnej klasyfikuje się według skali CEAP, która opisuje stopień zaawansowania choroby od stadium C0 do C6. To pozwala ocenić zarówno nasilenie zmian klinicznych, jak i ryzyko powikłań. Poszczególne stadia obejmują:

• C0 – brak widocznych zmian, ale mogą pojawić się objawy subiektywne,
• C1 – pajączki naczyniowe i żyły siatkowate.
• C2 – widoczne, poszerzone żylaki,
• C3 – obrzęki kończyn dolnych,
• C4 – zmiany skórne (przebarwienia, wyprysk, stwardnienie),
• C5–C6 – wygojone lub czynne owrzodzenia żylne.

Pierwsze objawy: pajączki naczyniowe i uczucie ciężkości nóg

Pierwsze objawy żylaków bardzo często są ignorowane lub tłumaczone codziennym zmęczeniem, upałem czy długotrwałym staniem. Należą do nich:

• uczucie ciężkości,
• nocne skurcze mięśni łydek,
• obrzęki w okolicy kostki,
• dyskomfort lub ból w obrębie kończyn dolnych.

Charakterystyczne dla wczesnych stadiów niewydolności żylnej jest nasilanie się dolegliwości pod koniec dnia oraz ich ustępowanie po odpoczynku z uniesionymi nogami. Z czasem na skórze pojawiają się też pierwsze widoczne zmiany. Początkowo to tzw. teleangiektazje, czyli pajączki naczyniowe, a także drobne żylaki siatkowate. Zwykle nie są bolesne i stanowią głównie problem estetyczny.

Zaawansowane stadium i dolegliwości bólowe

Nasilenie objawów żylaków kończyn dolnych zależy od stopnia zaawansowania problemu. W jej późniejszych stadiach dochodzi do nieodwracalnych uszkodzeń skóry i tkanki podskórnej. Pojawiają się m.in.:

• duże żylaki głównych pni żylnych – uwidocznione, poszerzone naczynia krwionośne o krętym przebiegu, które mogą powodować dolegliwości bólowe,
• przebarwienia skóry w kolorze rdzawobrązowym,
• bolesne stwardnienia skóry i tkanki tłuszczowej,
• wyprysk żylakowy – to suche lub sączące zmiany, którym towarzyszy świąd skóry,
• owrzodzenia żylne – trudno gojące się rany będące wynikiem skrajnego niedożywienia tkanek.

W zaawansowanej fazie żylaków na nogach rośnie też ryzyko rozwoju zakrzepicy żył głębokich. Przewlekły zastój krwi i towarzyszący mu stan zapalny sprzyjają powstawaniu zakrzepów, które mogą objawiać się nagłym, jednostronnym obrzękiem nogi, bólem, ociepleniem lub zaczerwienieniem skóry. Pojawienie się takich objawów wymaga pilnej interwencji medycznej, ponieważ nieleczona zakrzepica może prowadzić do groźnych powikłań, w tym zatorowości płucnej.

Diagnostyka – do jakiego lekarza udać się z żylakami?

Chorobami układu żylnego zajmuje się flebolog. To właśnie do niego powinien zgłosić się każdy, kto zauważył niepokojące objawy na żyłach powierzchownych. skierowanie do flebologa można otrzymać od lekarza rodzinnego, który dokona wstępnego wywiadu. Flebolog skieruje zaś na szczegółowe badania, niezbędna może okazać się również konsultacja chirurga naczyniowego.

Co istotne, leczenie niewydolności żylnej nie może odbywać się bez konsultacji ani kontroli medyka. Samodzielne próby zwalczenia żylaków mogą nie dać pożądanych rezultatów albo przyczynić się do rozwoju choroby oraz wystąpienia groźnych powikłań.

Warto również wiedzieć, że bagatelizowanie żylaków i niepodjęcie skutecznej terapii leczniczej może zagrażać życiu chorego.

Leczenie żylaków nóg – od domowych sposobów po zabiegi chirurgiczne

Dobór metody leczenia żylaków nóg zależy od stopnia ich nasilenia, występujących objawów oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Najlepsze efekty uzyskuje się łącząc metody zachowawcze, farmakoterapię oraz – w razie potrzeby – techniki zabiegowe.

Leczenie zachowawcze i domowe sposoby

Podstawą leczenia żylaków na każdym etapie jest kompresjoterapia, czyli stosowanie podkolanówek, rajstop lub pończoch uciskowych. Wyróżniamy 4 klasy ucisku – niższe stosuje się profilaktycznie i w pierwszych stadiach, a wyższe przy zaawansowanych zmianach.

Pomocna jest również farmakoterapia z wykorzystaniem dostępnych bez recepty preparatów wspomagających przepływ krwi. Ich składniki wzmacniają ściany naczyń żylnych, poprawiają ich elastyczność, działają też przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo. Należą do nich np.:

• diosmina,
• dobezylan wapnia,
• wyciąg z ruszczyka kolczastego,
• hesperydyna,
• escyna.

Małoinwazyjne metody usuwania żylaków

Terapia żylaków na nogach w dużej mierze opiera się na metodach małoinwazyjnych, takich jak:

• skleroterapia – do światła żyły wpuszcza się środek chemiczny, który wywołuje kontrolowany stan zapalny prowadzący do zaniku chorego naczynia,
• laserowe usuwanie żylaków – wykorzystuje energię termiczną generowaną przez wprowadzony do żyły światłowód. Zabieg wymaga wcześniejszego znieczulenia miejscowego, które znacząco poprawia komfort pacjenta.

Obie metody cechują się wysoką (ok. 90%) skutecznością oraz niewielkim ryzykiem powikłań. Czas rekonwalescencji po zabiegach jest krótki, co pozwala szybko wrócić do codziennego funkcjonowania.

Leczenie chirurgiczne – kiedy usunięcie żyły (stripping) jest konieczne?

Inwazyjne usuwanie żylaków jest przeznaczone dla bardziej zaawansowanych przypadków. Najczęściej stosowane metody to:

• stripping – mechaniczne usunięcie niewydolnego pnia żylnego za pomocą specjalnej sondy,
• flebektomia – usunięcie mniejszych żylaków na nogach poprzez mikronacięcia,
• operacja Lintona – podwiązanie niewydolnych żył przeszywających, które łączą żyły powierzchniowe i głębokie.

Powyższe zabiegi pozwalają na chirurgiczne usunięcie żylaków każdej wielkości, więc są wykorzystywane przede wszystkim u pacjentów z bardzo dużymi lub nawracającymi zmianami, a także jeśli inne metody są przeciwwskazane.

Profilaktyka – jak zapobiegać rozwojowi żylaków?

Profilaktyka żylaków odgrywa kluczową rolę zarówno u osób zdrowych, jak i u pacjentów z wczesnymi objawami niewydolności żylnej. Obejmuje ona m.in. ruch, modyfikację codziennych nawyków oraz odpowiednią dietę.

Aktywność fizyczna a żylaki – czy można trenować?

Nie ma wątpliwości, że intensywne treningi siłowe, które uwzględniają kończyny dolne mogą być przyczyną występowania żylaków. Z drugiej strony pływanie, taniec, spacer czy gimnastyka są zalecane w ramach zapobiegawczej profilaktyki w zakresie choroby niewydolności żylnej.

Medycy potwierdzają, że występowanie żylaków na nogach nie powinno być powodem zakończenia aktywności fizycznej, a treningi kończyn dolnych mogą być wykonywane w dokładnie taki sam sposób, jak przed zdiagnozowaniem schorzenia. W ramach leczenia wręcz nakazuje się stosowanie regularnych ćwiczeń wzmacniających mięśnie. Istotne jest jedynie to, aby nie nadwyrężać nóg, a podczas treningu zaplanować także regularne odpoczynki – najlepiej realizować je z kończynami nieco uniesionymi ku górze, co zapewni lepszy przepływ krwi.

Aby uniknąć występowania obrzęków, owrzodzeń czy bólu nóg po treningu, zaleca się zakładanie specjalnych pończoch uciskowych. Można je nosić zarówno w czasie wzmożonej aktywności fizycznej, jak i co na dzień w ramach skutecznych metod leczenia żylaków.

Dieta i codzienne nawyki dla zdrowia żył

Codzienne nawyki to ważny element profilaktyki żylaków. Przede wszystkim istotny jest wygodny ubiór – buty na wysokim obcasie zamieńmy na wyprofilowane w bardziej naturalny sposób, zwróćmy też uwagę na to, by skarpetki nie były zbyt ciasne, a spodnie nie uciskały nas w pachwinach czy kolanach.

Do naszej rutyny możemy wprowadzić polewanie łydek chłodną wodą, co pozwoli obkurczyć naczynia krwionośne i złagodzić dolegliwości. Po całym dniu w pozycji siedzącej lub długotrwałym staniu warto odpocząć z nogami uniesionymi ok. 15–30 cm powyżej poziomu serca, co ułatwi odpływ krwi żylnej i zmniejszy ciśnienie w naczyniach.

Jak jeszcze można zapobiec żylakom na nogach? Pomoże w tym zdrowa dieta, bogata m.in. w:

• błonnik – zapobiega zaparciom, które przyczyniają się do zaburzeń krążenia,
• witaminę C – uczestniczy w syntezie kolagenu, który buduje ściany naczyń żylnych,
• witaminę E – to silny antyoksydant, chroniący komórki przed uszkodzeniem i zapaleniem,
• hesperydynę – jest obecna w cytrusach. Pełni funkcje ochronne i wspomagające pracę żył.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o żylaki kończyn dolnych

Czy żylaki na nogach są niebezpieczne?

Tak, ponieważ stanowią istotny czynnik ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej oraz zagrażającej życiu zatorowości płucnej.

Czym smarować żylaki na nogach? Czy maści działają?

W leczeniu miejscowym stosuje się żele i maści zawierające heparynę lub substancje poprawiające pracę żył, takie jak escyna czy trokserutyna. Mogą przynieść one chwilową ulgę, jednak nie są w stanie trwale usunąć żylaków na nogach.

Czy żylaki w ciąży znikną po porodzie?

Tak, zazwyczaj żylaki powstałe w ciąży znikną samoistnie po porodzie. Jeśli utrzymują się dłużej niż 6 miesięcy, warto skonsultować je z lekarzem.

Jakie są małoinwazyjne metody usuwania żylaków?

Małoinwazyjne leczenie żylaków obejmuje m.in. skleroterapię (zamykanie żył za pomocą wstrzykniętego środka chemicznego) oraz laser (do usunięcia żylaka wykorzystuje energię termiczną).

Bibliografia:

1. Balcerkiewicz, M. (2015). Czynniki ryzyka i rozpoznanie żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej. Farmacja współczesna, 8:1-8.
2. Krasiński, Z., & Krasińska, B. (2023). Leczenie wczesnego stadium zaawansowania przewlekłej choroby żylnej – standardy postępowania w 2023. Polish Journal of Surgery, 95(1): 64-69.
3. Zubilewicz, R., & Jaroszyński, A. (2015). Przewlekła choroba żylna. Forum Medycyny Rodzinnej, 9(5): 400-404.
4. Lippi, G., Mattiuzzi, C., & Favaloro, E. J. (2018). e-thrombosis: epidemiology, physiopathology and rationale for preventing computer-related thrombosis. Annals of Translational Medicine, 6(17): 344.
5. Janczak, D., Krach, A., & Janczak, S. (2023). Pacjent z przewlekłą niewydolnością żylną w gabinecie POZ–praktyczne wskazówki. Lekarz POZ, 9(3): 135-142.