Zapalenie zatok szczękowych – objawy, przyczyny i skuteczne leczenie

Zatoki szczękowe to największe spośród wszystkich zatok przynosowych parzyste jamy położone w kościach szczęki, powyżej korzeni górnych zębów i poniżej oczodołów. Uczestniczą w nawilżaniu i ogrzewaniu wdychanego powietrza, stanowią też barierę ochronną przed zanieczyszczeniami docierającymi z zewnątrz. Niestety ze względu na swoją budowę i lokalizację są podatne na stany zapalne, nie tylko te spowodowane klasycznymi infekcjami, ale też wynikające ze schorzeń zębów. Jak rozpoznać zapalenie zatok szczękowych i na czym polega jego skuteczne leczenie?

Czym jest zapalenie zatoki szczękowej?

Zapalenie zatoki szczękowej to stan zapalny obejmujący wyściełającą je błonę śluzową. W warunkach prawidłowych produkuje ona niewielką ilość wydzieliny, która jest stale usuwana. W wyniku zapalenia proces ten zostaje zaburzony, co sprzyja gromadzeniu się śluzu i utrudnia jego odpływ, co powoduje rozwój nieprzyjemnych dolegliwości.

Ze względu na czas trwania zapalenie zatok szczękowych możemy podzielić na:

• ostre – objawy występują nagle i utrzymują się nie dłużej niż 12. tygodni. Zwykle ustępują w ciągu 7-10. dni,
• przewlekłe – dolegliwości trwają dłużej niż 3 miesiące.

Objawy zapalenia zatok szczękowych. Jak rozpoznać infekcję?

Ostre zapalenie zatok szczękowych charakteryzuje szereg objawów w większości wynikający z obrzęku błony śluzowej, który blokuje ujścia zatok i powoduje gromadzenie się w nich gęstej wydzieliny. Symptomy, jakie mogą się wtedy pojawić, to:

• niedrożność nosa,
• katar cieknący lub spływający po tylnej ścianie gardła,
• ból głowy zlokalizowany w okolicach oczodołu, który często nasila się przy pochylaniu lub wysiłku fizycznym,
• ucisk i tkliwość twarzy,
• upośledzenie lub utrata węchu,
• ból zębów,
• nieprzyjemny zapach z ust,
• uczucie pełności w uszach,
• kaszel spowodowany spływaniem wydzieliny do gardła.

Ponadto zapaleniu zatok szczękowych mogą towarzyszyć objawy ogólne – osłabienie, gorączka, zmęczenie, brak apetytu czy złe samopoczucie.

Zapalenie zatok szczękowych bez kataru – czy to możliwe?

Choć wydzielina z nosa jest jednym z głównych objawów zapalenia zatok, choroba może przebiegać także i bez niej. Czasami pojawia się sam obrzęk błony śluzowej dróg oddechowych, bez nadprodukcji wydzieliny. Ponadto śluz może spływać po tylnej ścianie gardła, całkowicie omijając nos, co odczuwamy raczej jako chrypkę niż typowy katar.

Ponadto w niektórych przypadkach zapalenie zatok szczękowych nie wynika z typowej infekcji, a z problemów stomatologicznych. W takiej sytuacji dominującym symptomem może być ból zęba, podczas gdy typowe objawy są niemal nieobecne.

Przyczyny zapalenia zatok szczękowych – od czego powstaje infekcja?

Głównym mechanizmem prowadzącym do zapalenia zatoki szczękowej jest zablokowanie wąskiego kanału łączącego wnętrze zatoki z jamą nosową. Dochodzi do niego w wyniku obrzęku błony śluzowej, a w efekcie wewnątrz gromadzi się śluz, spada poziom tlenu i wzrasta ciśnienie, co tworzy idealne warunki do namnażania się patogenów.

Wirusowe i bakteryjne zapalenie zatok szczękowych

Infekcje wirusowe stanowią ok. 98% przypadków ostrego zapalenia zatok, są więc ich najczęstszą przyczyną. Za ich rozwój odpowiadają głównie rinowirusy, wirusy grypy i paragrypy, adenowirusy oraz wirus RSV. Zakażenie wirusowe ma charakter samoograniczający się i ustępuje zwykle w ciągu 10. dni.

Bakteryjne zapalenie zatok rozwija się u niewielkiego odsetka pacjentów – do 2% wszystkich przypadków – a dominującymi patogenami są Streptococcus pneumoniae i Haemophilus influenzae. Najczęściej pojawia się wtórnie po infekcji wirusowej. Nadkażeniu bakteryjnemu sprzyja zalegająca w zatokach wydzielina, która stanowi doskonałe środowisko dla rozwoju kolejnych patogenów. W takim przypadku dochodzi do zaostrzenia i wydłużenia czasu trwania choroby.

Alergiczny nieżyt nosa, krzywa przegroda i inne czynniki ryzyka

Niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój zapalenia zatok, co wynika z obecności czynników ryzyka. Należą do nich:

• alergie wziewne – wywołują przewlekły obrzęk błony śluzowej nosa, co prowadzi do zwężenia ujść zatok i utrudnienia odpływu wydzieliny,
• wady anatomiczne, np. skrzywienie przegrody nosowej,
• problemy stomatologiczne,
• palenie papierosów,
• zaburzenia odporności,
• choroby współistniejące, np. astma, refluks żołądkowo-przełykowy (GERD), mukowiscydoza.

Zębopochodne zapalenie zatok szczękowych – gdy winny jest chory ząb

Zębopochodne zapalenie zatoki szczękowej jest wywołane przez różne patologie stomatologiczne, zwłaszcza dotyczące górnego łuku zębowego. Szacuje się, że takie podłoże występuje nawet w 50% przypadków jednostronnego zapalenia zatok. Wynika to z budowy anatomicznej kości czaszki – korzenie zębów (szczególnie trzonowców), znajdują się w bezpośrednim sąsiedztwie dna zatoki, a czasem są od niej oddzielone jedynie cienką warstwą błony śluzowej.

W zębopochodnym zapaleniu zatok szczękowych również może rozwinąć się infekcja bakteryjna, jednak odpowiadają za nią bakterie beztlenowe pochodzące z jamy ustnej. Przez to standardowe antybiotyki stosowane w zapaleniu zatok mogą być nieskuteczne.

Do przyczyn zębopochodnego zapalenia zatok szczękowych należą:

• próchnica,
• paradontoza, czyli zapalenie tkanek przyzębia,
• ropień,
• powikłania po ekstrakcji lub wstawieniu implantów zębowych.

Jednostronne zapalenie zatok szczękowych po wyrwaniu zęba

Przyczyną zębopochodnego zapalenia zatoki szczękowej może być usunięcie zęba, zwłaszcza gdy jego korzenie są szerokie lub tkwią głęboko. Może dojść wtedy do przerwania ciągłości kości i powstania połączenia pomiędzy ustami a zatoką. Jeśli nie zagoi się ono samoistnie lub nie zostanie chirurgicznie zamknięte w ciągu kilku tygodni, przekształca się w przetokę ustno-zatokową. To otwarta droga dla bakterii, resztek pokarmowych i śliny, które przedostają się wprost do zatoki, wywołując w niej przewlekłe zapalenie.

Jak leczyć zapalenie zatok szczękowych?

Leczenie zapalenia zatok szczękowych zależy od przyczyny infekcji, czasu jej trwania oraz nasilenia objawów. Jego głównym celem jest złagodzenie dolegliwości bólowych oraz oczyszczenie dróg oddechowych z zalegającej wydzieliny.

Wizyta u specjalisty: laryngolog czy stomatolog?

Wybór specjalisty zależy od podejrzewanego źródła problemu:

• laryngolog – to lekarz pierwszego wyboru w przypadku typowych infekcji górnych dróg oddechowych, alergicznego nieżytu nosa czy nieprawidłowości anatomicznych,
• stomatolog – jeśli głównym objawem jest silny ból zębów lub dolegliwości pojawiły się po zabiegach stomatologicznych, konieczna będzie wizyta u dentysty.

Trudniejsze przypadki mogą wymagać współpracy kilku specjalistów. W diagnostyce zapalenia zatok szczękowych najlepiej sprawdza się tomografia komputerowa, jednak lekarz może wykonać także zdjęcia RTG czy endoskopię nosa i zatok. 

Antybiotyk na zapalenie zatok szczękowych i leki objawowe

W zapaleniu zatok podstawą jest leczenie objawowe, które obejmuje:

• aerozole z ksylo- lub oksymetazoliną – obkurczają naczynia krwionośne w śluzówce nosa, więc doraźnie zmniejszają jej obrzęk i ułatwiają oddychanie,
• glikokortykosteroidy donosowe, np. mometazon – łagodzą stan zapalny i udrażniają drogi oddechowe,
• preparaty roślinne – zawierają zioła i olejki eteryczne o działaniu upłynniającym wydzielinę i wspomagającym naturalne mechanizmy oczyszczania zatok,
• leki przeciwzapalne i przeciwbólowe, np. ibuprofen – stosowane w celu łagodzenia bólu głowy i gorączki,
• doustne środki obkurczające śluzówkę nosa, np. pseudoefedryna.

Antybiotykoterapia nie jest rutynowym postępowaniem w zapaleniu zatok, ponieważ większość przypadków ma podłoże wirusowe. Zaleca się ją w przypadku potwierdzonego zakażenia bakteryjnego lub gdy objawy infekcji nasilają się mimo leczenia.

Oczyszczanie zatok szczękowych

Oczyszczanie zatok to dobra metoda uzupełniająca leczenie objawowe. Możemy wykorzystać do tego dostępne w aptekach zestawy do płukania zatok, zawierające specjalną butelkę oraz saszetki do przygotowania roztworu. Zabieg polega na wtłaczaniu roztworu do nozdrza, następnie płyn przepływa przez jamy zatok i wylewa się drugim nozdrzem. Irygacja pozwala oczyścić drogi oddechowe z wydzieliny i zanieczyszczeń, wspierając w ten sposób proces zdrowienia.

Domowe sposoby na zapalenie zatok szczękowych – co przynosi szybką ulgę?

Domowe sposoby mogą znacząco poprawić komfort pacjenta i przyspieszyć proces oczyszczania zatok. Jedną z najpopularniejszych metod wspomagających leczenie są nebulizacje, czyli inhalacje wykonywane przy pomocy specjalnego inhalatora. Urządzenie przekształca płyn w aerozol o drobnych cząstkach, który dociera daleko w głąb dróg oddechowych i osiada bezpośrednio na ich błonie śluzowej.

Ampułki do nebulizacji opierają się na roztworach soli o różnym stężeniu:

• izotoniczne – to tzw. sól fizjologiczna, która działa nawilżająco, łagodzi podrażnienia śluzówki i wspomaga jej oczyszczanie,
• hipertoniczne – nieco wyższe stężenie wspiera redukcję obrzęku błony śluzowej i pomaga upłynnić wydzielinę w zatokach.

Oprócz inhalacji warto stosować aerozole z wodą morską, która również występuje w dwóch stężeniach i działa analogicznie do roztworów do inhalacji, ale jedynie w obrębie śluzówki nosa.

Podstawą rekonwalescencji jest odpoczynek i odpowiednia dawka snu, podczas którego organizm najszybciej się regeneruje. Ponadto ważne jest picie zwiększonej ilości płynów, ponieważ odwodnienie sprzyja zagęszczeniu wydzieliny.

Czy zapalenie zatok jest niebezpieczne? Groźne powikłania

Choć zapalenie zatok jest jednym z najczęstszych schorzeń dróg oddechowych, nie należy go bagatelizować. Ze względu na bliskie sąsiedztwo zatok szczękowych z ważnymi strukturami, takimi jak oczodoły i jama czaszki, niewłaściwie leczona infekcja może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, m.in.:

• zapalenia tkanek oczodołu – objawia się obrzękiem i zaczerwienieniem powiek, wytrzeszczem gałki ocznej, a nawet utratą wzroku,
• zapalenie opon mózgowych – stan zapalny obejmujący błony otaczające mózg i rdzeń kręgowy, który może przebiegać z wysoką gorączką, sztywnością karku i zaburzeniami świadomości,
• ropień mózgu – stanowi bezpośrednie zagrożenie życia i wymaga pilnego leczenia specjalistycznego,
• zapalenie kości i szpiku – zakażenie może zaatakować ściany kostne zatok, prowadząc do ich uszkodzenia i przewlekłego procesu zapalnego.

Jeśli więc infekcja przebiega z dużym nasileniem lub towarzyszą jej niepokojące objawy, np. pogorszenie ostrości wzroku, obrzęk i zaczerwienienie powiek, zaburzenia świadomości czy nawracające krwotoki z nosa, należy pilnie skonsultować się z lekarzem.

FAQ – Często zadawane pytania o chore zatoki szczękowe

Ile trwa zapalenie zatok szczękowych?

Ostre zapalenie zatok trwa zazwyczaj nie dłużej niż 12 tygodni, przy czym zwykle ustępuje w ciągu 7–10. dni. Jeśli objawy utrzymują się powyżej 3. miesięcy, mówimy o przewlekłym zapaleniu zatok.

Czy zapalenie zatoki szczękowej jest zaraźliwe?

Zapalenie zatok najczęściej wywołują wirusy i bakterie, które mogą łatwo przenosić się na inne osoby drogą kropelkową lub przez kontakt bezpośredni. Zapalenia o podłożu zębopochodnym lub wynikające z wad anatomicznych nie są zaraźliwe.

Zapalenie zatok szczękowych a ból ucha i zawroty głowy – czy mają związek?

Zapalenie zatok szczękowych powoduje czasem ból i uczucie pełności w uszach, ze względu na wspólne unerwienie i bliskie położenie struktur anatomicznych. Zawroty głowy mogą pojawiać się wtórnie, np. w wyniku zaburzeń drożności trąbki słuchowej lub stanu zapalnego obejmującego okolice ucha środkowego.

Bibliografia:

1. Psillas, G., Papaioannou, D., Petsali, S., Dimas, G. G., & Constantinidis, J. (2021). Odontogenic maxillary sinusitis: A comprehensive review. Journal of dental sciences, 16(1): 474-481.
2. Woś, J., & Remjasz, A. (2019). Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych. Polski Przegląd Otorynolaryngologiczny, 8: 16-26.
3. Pylińska-Dąbrowska, D., Ragin, K., Mikołajska, M., & Starzyńska, A. (2019). Przewlekłe zębopochodne zapalenie zatok szczękowych-etiologia, diagnostyka, postępowanie lecznicze. Forum Medycyny Rodzinnej, 13(5): 237-244.
4. Wachnicka-Bąk, A., Lipińska-Opałka, A., Będzichowska, A., Kalicki, B., & Jung, A. (2014). Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych–jedno z najczęstszych zakażeń górnych dróg oddechowych. Pediatria i Medycyna Rodzinna, 10(1): 25-31.